«
«
ذخیره‌گاه زیستکره‌ی توران
ذخیره‌گاه زیستکره‌ی توران

مجموعه حفاظتی توران در جنوب شهرستان شاهرود و ۲۸ کیلومتری جنوب شرقی شهر بیارجمند با وسعتی بالغ بر یک میلیون و چهارصد و بیست هزار هکتار قرار دارد. این پهنه وسیع از نظر وسعت دومین ذخیره گاه زیست سپهر (زیستکره) در جهان به حساب می آید.
مجموعه حفاظتی توران شامل «پناهگاه حیات وحش توران»، «پارک ملی توران» و «منطقه حفاظت شده توران» دارای دشت های وسیع، مناطق کوهستانی نسبتا مرتفع که ارتفاع برخی از آن ها از دو هزار متر بیشتر است و همچنین شوره زارهای مجاور کویر نمک با ارتفاع بیش از ۶۰۰ متر از سطح دریا است. تابستان‌هایش گرم و زمستان سرد و اقلیم خشک است. ار نظر زمین‌شناسی ساختمانی و رسوبی قسمت کوچکی از شمال منطقه جز زون البرز و بقیه متعلق به ایران مرکزی است. توران از نظر طبقه‌بندی‌های جهانی زیستگاه شاخص علفزار استپی در آسیایه میانه و بیابان کویر خاص کشورهای خاورمیانه محسوب می‌شود.

 

توران میزبان تنها یوزپلنگ آسیایی ماده در اسارت دنیا به نام "دلبر "است

این تنوع در اقلیم و جغرافیا باعث شده تا توران از پوشش گیاهی متنوعی برخوردار باشد. ۶۵۴ گونه گیاهی تا‌کنون در توران شناسایی شده‌اند. همچنین توران زیستگاه مهمی برای ۴۱ گونه پستاندار، ۱۶۷ گونه پرنده، ۴۲ گونه خزنده، ۲ گونه دوزیست و یک گونه ماهی است.
این منطقه علاوه بر عناوین حفاظتی ملی دارای و عناوین بین‌المللی نظیر ذخیره‌گاه زیستکره، منطقه مهم پرندگان نیز هست که ارزش‌های حفاظتی آن را بیشتر می‌کند.

پستانداران شاخصی مانند یوزپلنگ آسیایی، گورخر ایرانی، پلنگ ایرانی، شاه روباه، کفتار، کاراکال، قوچ و میش، کل و بز، آهو و جبیر، پرندگانی چون هوبره، زاغ بور که تنها گونه پرنده بومی ایران است، عقاب طلایی، بالابان، سارگپه و دال و خزندگان متنوعی از جمله بزمجه بیابانی خزری، افعی شاخدار ایرانی، مار جعفری، کفچه مار و لاکپشت مهمیزدار شرقی در توران زندگی می کنند. همچنین، درمنه، قیچ، کاروان‌کش، پرند و افدرا یا ریش بز از مهمترین گونه‌های گیاهی توران به شمار می‌روند.
توران یکی از آخرین زیستگاه های گونه در خطر انقراض گورخر آسیایی می باشد. در ده‌ساله گذشته توران بیشترین آمار از مشاهده مستقیم یوزپلنگ در ایران و جهان را به خود اختصاص داده است.
اولین مصوبه شورای عالی حفاظت محیط زیست درباره پارک ملی توران مربط به سال ۱۳۵۱ است که در آن زمان به عنوان منطقه حفاظت شده اعلام شد. پس از آن در سال ۱۳۵۵ مصوبه شماره ۷۵ شورای عالی حفاظت محیط زیست این منطقه را به دو بخش پناهگاه حیات وحش و منطقه حفاظت شد‌ه تقسیم‌ کرد. در همین سال این دو مجموعه به عنوان ذخیره‌گاه زیستکره توران در سطح بین المللی به ثبت رسید. پس از آن طی مصوبه شماره ۲۳۴ شورای عالی محیط زیست مورخ ۱۳۸۱/۳/۲۱ بخشی از پناهگاه حیات وحش که هسته مرکزی و امن ترین زیستگاه‌های منطقه را در خود جای د‌اد‌ه بود به پارک ملی تبدیل شد تا حیات وحش و منابع طبیعی به بهترین نحو تحت حفاظت قرار گیرد.

ذخیره گاه های زیست سپهر، مناطق حفاظت شده و منحصر به فردی در جهان هستند که از سوی برنامه انسان و کره مسکون یونسکو شناسایی و ثبت می شوند. در این مناطق انسان و طبیعت می توانند در رابطه ای مسالمت آمیز به سر برند و در تقابل و رقابت با هم نباشند. این مناطق به عنوان میراث جهانیان پذیرفته شدند. براساس همین معیارها، مجموعه حفاظتی توران از سال ۱۳۵۵ از طرف برنامه انسان و کره مسکون یونسکو (UNESCO) به عنوان ذخیره¬گاه زیست سپهر شناخته شد.
توران میزبان تنها یوزپلنگ آسیایی ماده در اسارت دنیا هم هست. این یوزپلنگ دلبر نام دارد. این یوز در زمان توله‌گی توسط چوپانان منطقه برداشته‌شده بود و به دست محیط‌بانان توران رسید. از آنجایی که این یوز هرگز شانس این را پیدا نکرد تا از مادرش شمار و بقا در طبیعت را بیاموزد همیشه در اسارت خواهد ماند. هر چند اگر در دشت‌های وسیع توران می‌دوید بهتر بود اما حالا هم این شانس را برای محققان و بازدیدکنندگان فراهم کرده تا یکی از پرشکوه‌ترین مظاهر طبیعت را از نزدیک ببینند. شاید روزی دلبر بتواند جفت تنها یوزپلنگ نر در اسارت به نام کوشکی که در منطقه حفاظت‌شده میاندشت نگه‌داری می‌شود باشد.