«
«
گزارشی درباره موسسه در خبرگزاری جمهوری اسلامی ایرنا
گزارشی درباره موسسه در خبرگزاری جمهوری اسلامی ایرنا

بررسی فعالیت نهادهای مدنی و عام المنفعه در ایران

«میراث پارسیان»، نماد توانایی جامعه مدنی در حفاظت از حیات وحش ایران

تهران-ایرنا-موسسه ی «حیات وحش میراث پارسیان» به عنوان یکی از سازمان های مردم نهاد فعال در عرصه ی حفاظت از محیط زیست با اجرای طرح های متعدد به دنبال حفظ گونه های جانوری در حال خطر در ایران است.

 

سخن از دارایی های ایران در بخش های زیست محیطی و طبیعی هیچ وقت کم نخواهد بود و در این زمینه هرچه بگوییم، کم گفته ایم و هنوز بسیار مانده است تا هم ایرانیان و هم جهانیان، گنج های پنهان این پهنه ی زیبا را بدانند و بشناسند. منابع طبیعی سرشار، تنوع گونه های گیاهی و جانوری، وجود گونه های بومی حیوانات که تنها در ایران یافت و به اصطلاح «اندمیک» (endemic) نامیده می شود، گوشه یی از ثروت های ایرانیان محسوب می شود که همانند ارث، از نسلی به نسل دیگر منتقل می شود.

حفاظت از محیط زیست گیاهی و جانوری در ایران نیز همانند دیگر کشورها به عهده ی سازمان های محیط زیست است؛ با این تفاوت که فعالیت سازمان های مردم نهاد (سمن ها) در زمینه ی حفظ محیط زیست و گونه های جانوری و گیاهی در کشورهای دیگر بسیار پررنگ تر از ایران است.

به طور کل فلسفه وجودی سمن ها، مشارکت مردم در امور مربوط به خودشان است تا با همیاری یکدیگر مسایل مختلف اجتماعی را حل کنند. خوشبختانه فعالیت سمن ها چند سالی است در ایران آغاز شده اما به دلایل مختلف از جمله نگاه امنیتی دولت پیشین، فعالیت آن ها با فراز و نشیب هایی همراه بوده است.

روی کارآمدن دولت تدبیر و امید دریچه یی به گسترش و حمایت فعالیت های سمن ها گشود تا نه تنها راه برای فعالان این عرصه هموار شود بلکه نهادهای مردمی و فعالیت های اجتماعی گسترش پیدا کنند و در نتیجه مردم هم در حفظ محیط طبیعی و اجتماعی خود سهیم شوند.

اهمیت حفظ محیط زیست طبیعی بر هیچ کس پوشیده نیست. به همین مناسبت گروه پژوهش های خبری ایرنا به سراغ یکی از سمن های فعال در عرصه ی حفظ گونه های جانوری و حیات وحش ایران با هدف معرفی و آشنایی با ساز و کار فعالیت سمن ها رفته است.

در همین ارتباط «کاووس سید امامی» مدیر عامل این موسسه و عضو هیات علمی دانشگاه امام صادق (ع) و «دلارام عشایری» کارشناس محیط زیست و مسوول طرح های اجرایی حفاظت، ما را در این گفت و گو همراهی کردند.

موسسه ی حیات وحش میراث پارسیان به عنوان یکی از سازمان های مردم نهاد فعال در عرصه ی حفظ محیط زیست کشور، می کوشد تا با همکاری مردم و مسوولان به حفظ طبیعت و حیات وحش ایران کمک کند و مانع نابودی جانوران منحصر به فرد و بومی ایران شود و در نهایت نیز گنجینه ی عظیم محیط زیست ایران را به دست نسل های آینده برسد و آن ها هم در منفعت آن شریک شوند و از منابع طبیعی ایران سود برند.

*** سازو کار موسسه

موسسه ی حیات وحش میراث پارسیان رسالت خود، در امر حفاظت از محیط زیست را از سال ۱۳۸۷ با ثبت رسمی آغاز کرد. میراث پارسیان به عنوان موسسه ی غیرتجاری عام المنفعه در چارچوب قوانین جمهوری اسلامی ایران، مجوز دریافت کرد.

میراث پارسیان به عنوان یک موسسه ی غیر انتفاعی و از طریق کمک های مردم دوستانه اداره می شود و به دنبال کسب سود تجاری در فعالیت ها و طرح های خود نیست و تنها بر مساله ی حفاظت از محیط زیست به عنوان رسالت و سودآور عمومی (عام المنفعه) می نگرد.

به گفته ی مدیر عامل حیات وحش میراث پارسیان این موسسه از سه دسته ی کمک های مردم سود می برد: اولی کمک های مالی اندک مردم و دوستداران محیط زیست و دیگری ارتباط با برخی شرکت های خصوصی و علاقه مند به فعالیت در امور زیست محیطی است. این شرکت ها ماهیانه مبلغی را برای اجرای طرح ها به این موسسه پرداخت می کنند که به گفته ی مدیر عامل موسسه هر یک به تنهایی مبلغ قابل توجهی نیست اما زمانی که در کنار یکدیگر قرار می گیرند، به منبع مالی مهمی برای اجرای طرح های حفاظتی تبدیل می شوند. سومین راهِ کمک به این موسسه نیز کمک های مالی مشخصی است که از طریق مراسم خاصی نظیر حراجی ها دریافت می شود. سید امامی در مثالی از این نوع کمک ها به کمک «پرویز تناولی» مجسمه ساز مشهور ایرانی اشاره کرد. تناولی در اقدامی، چندین مجسمه ی خود را به این موسسه اهدا کرد و حیات وحش میراث پارسیان، مجسمه های این هنرمند برجسته ی کشور را به نفع خود به فروش رسانده است.

سید امامی در خصوص اعضای فعال در این موسسه نیز توضیحاتی به پژوهشگر ایرنا ارایه داد و گفت: در این موسسه سه نوع عضویت وجود دارد؛ عضویت های دایمی که شامل حال اعضای هیات امنا و کسانی است که به صورت داوطلبانه کار می کنند. دسته ی دوم اعضای استخدام شده و حقوق بگیر در این موسسه هستند که شامل متخصصان و پژوهشگران است و دسته ی سوم نیز داوطلبان گاه و بی گاهی است که تعداد آن ها بسیار زیاد است و نسبت به فعالیت ها با موسسه همکاری داوطلبانه دارند.

*** هدف: حفظ تنوع زیست محیطی

داشتن هدف یکی از مولفه های اصلی حرکت در هر مسیر است. همیشه اولین گام ها پس از دغدغه ها و طرح مساله ها شکل می گیرد. اعضای هیات امنای موسسه ی حیات وحش پارسیان هم به سبب همین دغدغه ها در خصوص حفظ حیات وحش و وضعیت بحرانی آن گردهم آمدند و حاصل این گردهمایی، تعریف و شکل گیری اهدافی بود که به مدت ۵ سال است، تمامی اعضای این موسسه با همیاری و تلاش، به دنبال دستیابی به آن ها هستند.

مدیر عامل موسسه ی حیات وحش میراث پارسیان در تشریح اهداف این موسسه به گروه پژوهش های خبری ایرنا گفت: این موسسه با هدف کار تخصصی و تمرکز بر تنوع زیستی و حیات وحش تاسیس شده است. به همین دلیل از ابتدا به سراغ عده یی از متخصصان این حوزه رفتیم و از افراد دارای تحصیلات تخصصی با سابقه ی پژوهشی در امور مربوط به حیات وحش، دعوت به همکاری کردیم.

به گفته ی سید امامی فعالیت های این موسسه به سه بخش پژوهشی، آموزشی و حفاظتی تقسیم می شود؛ به گفته ی وی، بُعد نخست فعالیت ها، به آموزش در سطح عمومی، از طریق ارتقای آگاهی بوسیله ی تهیه ی فیلم های کوتاه تبلیغاتی ِراجع به اهمیت حیات وحش اختصاص یافته است و بُعد دوم نیز شامل آموزش کودکان و نوجوانان به عنوان نسل آینده است. در این میان جوامع محلی نیز به عنوان مهمترین گروه ها، هدف بعدی در فعالیت های آموزشی هستند؛ زیرا این افراد به طور مستقیم با مناطق طبیعی و حیات وحش ایران در ارتباطند. سیدامامی نگاه این موسسه را «اجتماع بنیاد» و مردم محلی را به عنوان صاحبان اصلی سود مناطق طبیعی و نیز حافظان اصلی شان می داند.

رایزنی با سازمان صدا و سیما برای انجام فعالیت های بیشتر در راستای حفظ حیات وحش، تهیه و نصب تابلوهای تبلیغاتی در اماکن عمومی و همکاری با مدارس برای آموزش به کودکان و نوجوانان، تلاش برای طرح مساله حیات وحش و حفاظت از آن در کتاب های درسی و برگزاری کارگاه های آموزشی از دیگر فعالیت های صورت گرفته در حوزه ی آموزشی موسسه ی حیات وحش میراث پارسیان بوده است.

سومین بخش فعالیت های این موسسه نیز در امور حفاظتی مناطق خلاصه می شود که دارای دو بعد فیزیکی و مشاوره ای است. در این بخش، میراث پارسیان دغدغه یی دارد که شاید کمتر کسی به آن توجه کند. این موسسه به دنبال آن است تا مبادا قوچ و میشی در ارتفاعات بالادست آب و علوفه برای خوردن نداشته باشد و مجبور به حضور در نواحی پایین دست و مسکونی شود و در نهایت جلوی دید انسان های ساکن در منطقه بیاید. بنابراین احداث آبشخور یا ترمیم چشمه های آب به کمک محیط بانان برای حفظ گونه های جانوری، یکی از اقدام های حفاظتی این موسسه محسوب می شود.

خدمات مشاوره یی موسسه نیز به ارایه ی مشاوره های رایگان، مطابق با آخرین پیشرفت ها و تجربه های روز دنیا به مسوولان حفاظت سازمان محیط زیست اطلاق می شود.

بنا بر اظهارات مسوولان این موسسه، تمامی فعالیت ها و طرح های اجرایی در این سازمان مردم نهاد دارای مجوز از سازمان محیط زیست است و حیات وحش میراث پارسیان توانسته رابطه ی خوبی میان یک ارگان دولتی و غیردولتی برقرار کند.

*** مناطق طبیعی زیر چتر حفاظتی طرح های میراث پارسیان

ایران به دلیل وسعت زیاد، دارای مناطق طبیعی و زیستگاه های حیات وحش گسترده یی است که امر کنترل و پوشش حفاظتی را دشوار می سازد. به طور کلی ۱۰ درصد از خاک ایران زیر پوشش سازمان های دولتی مانند سازمان منابع طبیعی است. از همین جهت لازمه و جای خالی حضور سمن های فعال در امر حفاظت از محیط زیست و حیات وحش جانوری و گیاهی کشور، به خوبی احساس می شود. زیرا با اجرایی شدن یکی از مهمترین اهداف این سازمان های مردمی که همانا مشارکت جوامع محلی است، مردم بومی نیز وارد امر حفاظت می شوند و خاک های بیشتری از سرزمین ایران زیر چتر حفاظت قرار خواهند گرفت.

اجرای طرح های متعدد حفاظتی در مناطق حفاظت شده مانند توران، گلستان، ورجین و … در نقاط مختلف کشور مهمترین بخش از فعالیت های موسسه ی حیات وحش میراث پارسیان است.

حفاظت از یوزپلنگ آسیایی در ذخیره گاه زیستکده ی توران، حفاظت از پلنگ ایرانی در پارک ملی گلستان، حفاظت از دلفین های آب های اطراف جزیره ی هنگام، حفاظت از قوچ و میش لارستان و بررسی وضعیت بوم شناسی و تعارض های خرس سیاه آسیایی از طرح های در دست این موسسه است.

سید امامی در خصوص نخستین طرح های اجرا شده از طرف این موسسه، به نصب آبشخور در مناطق بالادست و تامین علوفه ی زمستان در منطقه ی حفاظت شده ی قوچ و میشِ ورجین در نزدیکی تهران اشاره کرد و طرح حفاظت از پلنگ ایرانی در پارک ملی گلستان را از مهمترین طرح های این موسسه دانست.

بنا بر اظهارات وی، موسسه ی حیات وحش میراث پارسیان برای نخستین بار در این طرح، تحقیقات جامعی در خصوص پلنگ ها به وسیله ی نصب دوربین های پیشرفته و خودکار، انجام و پژوهش جامعی در خصوص تمام تهدیدات و مشکلات موجود بر سر راه بقای پلنگ ایرانی صورت داد. مسایلی نظیر طعمه، شکار غیرمجاز، تعارض پلنگ با مردم محلی از طریق حمله به گله ها، و … از مشکلات شناسایی شده از طرف این موسسه در بقای پلنگ است.

دلارام عشایری نیز به عنوان کارشناس طرح های اجرایی موسسه ی میراث پارسیان در گفت و گو با گروه پژوهش های خبری ایرنا از نتایج و اقدام های طرح حفاظت از یوز ایرانی در منطقه ی توران سخن گفت.

به گفته ی عشایری پایش جمعیتی و شناسایی کمترین تعداد یوز در طول مدت اجرای طرح در این منطقه صورت گرفته است و در کنار آن اطلاعات جانبی دیگری درباره ی دیگر گونه های جانوری ساکن در منطقه مانند کفتارها نیز حاصل آمده است.

وی همچنین با اشاره به مشکل های منطقه ی حفاظت شده ی توران گفت: توران زیستگاهی است که از نظر وسعت و تنوع گیاهی و جانوری بسیار مهم است. گونه های جانوری توران مانند یوزپلنگ ایرانی، گورخر آسیایی، زاغ بور و بسیاری دیگر از جانوران، بسیار خاص و در معرض انقراض هستند. این منطقه دارای چالش های مختلفی مانند دامداری، شکار غیرمجاز، عبور و مرور قاچاقچیان در قسمت های کویری و چرای بی رویه ی شترها است که سبب شده است تعداد گونه های در حال انقراض زیاد شود و حتی مشاهدات روزانه گونه های جانوری در این منطقه به شدت کاهش یابد.

عشایری ضمن اشاره به برقراری ارتباط با جوامع محلی و مشارکت آن ها در امر حفاظت نیز افزود: در کنار این طرح با جوامع محلی هم روابط منطقه یی داشتیم و جلسه هایی را برای آموزش با ترفندهای خاص ترتیب داده ایم. در این جلسه ها سعی موسسه بر این بود تا تعارض میان حیات وحش و دامداری در مناطق بومی و حفاظت شده به کمترین میزان خود برسد و در ضمن موضوع های دو سویه با هدف «برد-برد» مطرح شود. زیرا ما به دنبال این هستیم که هم دامدار کشورمان به عنوان یک تولیدکننده ضرر را شاهد باشد و هم حیات وحش کمترین میزان آسیب را ببیند. در این بخش آموزش از سطوح آگاهی فراتر رفته به مرحله ی عملگرایی می رود. به این صورت که مردم در امر حفاظت شریک می شوند.

طرح حفاظت از دلفین های جزیره ی هنگام نیز از دیگر طرح های در دست این موسسه است که سعی در آموزش به صیادان و راهنمایان تورها دارد تا در جریان فرآیند گردشگری آسیبی به دلفین ها نرسد.

*** چالش های پیش رو

تخریب هر چیزی آسان است اما ساختن آن نیازمند زمان طولانی است که گاهی ممکن است حتی شبیه روز نخست نشود. کارشناسان حفظ محیط زیست نیز به این اعتقادند که تخریب محیط زیست گیاهی و جانوری نیازمند سال ها تلاش فراوان است تا به مانند آنچه در ابتدا بود تبدیل شود. از سویی دیگر فعالیت های نوپا نیز در ابتدای راه با مشکل هایی رو به رو می شوند که رفع آن ها نیز نیازمند زمان و همکاری ارگان ها و سازمان های مختلف است.

قدمت فعالیت سازمان های مردم نهاد در ایران به بیش از ۱۵ سال نمی رسد و این در حالی است که در طول این سال ها این نهادها به دلیل نوع نگرش حاکم بر دولت ها، مسیر عادی رشد و گسترش را طی نکرده اند و تنها به صورت سازمان های مردم نهاد سنتی مانند انجمن های خیریه و واحدهای خانوادگی اداره می شدند.

سازمان های مردم نهادِ فعال در حوزه ی محیط زیست هم سابقه ی قدیمی ندارند. کاووس سیدامامی در همین ارتباط به تشریح مشکلات پیش روی فعالیت سمن ها در ایران و چالش های بر سر راه موسسه ی میراث پارسیان پرداخت و گفت: از ابتدا سه مشکل اساسی بر سر راه سازمان های مردم نهاد وجود داشته است؛ یکی از آن ها تشریفات قانونی در ثبت و فعالیت سمن ها است که در برخی دوره ها، به دلیل رویکردهای متفاوت در هر دولت، تسهیلات برای فعالیت سمن ها کم و زیاد می شود. در زمان حاضر نیز به ظاهر، تسهیلات بهتر شده اما مشکلات بر سر جای خود باقی است.

سیدامامی در بیان دیگر مسایل سدِ راه فعالیت های اجتماعی سمن ها افزود: فعالیت های گروهی و جمعی در ایران دارای پیشینه ی قوی نیست و بسیاری از امور سودمند و عام المنفعه در جامعه با ابتکار شخصی اداره می شود؛ به این صورت که خیّری پیدا و مالی را وقف کاری می کند. اما اینکه عده یی برای انجام کار گروهی گردهم آیند سابقه ی زیادی ندارد. به همین دلیل جمع کردن آن ها حول محور مشخص و صرف انرژی و وقت، کار ساده یی نیست. مشکل سوم نیز تامین منابع مالی در سازمان های مردم نهاد است که موسسه ی ما نیز با این مشکل رو به رو است.

به گفته ی امامی جلب نظر مردم و دریافت کمک های مالی از آن ها برای هدف غیرملموسی نظیر حفظ محیط زیست کار بسیار دشواری است.

وی دیوان سالاری (بوروکراسی) را از دیگر موانع موجود بر سر راه طرح های این موسسه دانست و گفت: برای انجام هر طرحی در ایران همانند امور دیگر باید مراحل رسمی و اداری را پیش ببریم اما در پیشبرد مراحل رسمی یکی از بزرگترین مشکلاتی که با آن رو به رو شدیم مشکل کاغذبازی اداری و بوروکراسی است. مسوولان رده بالا در سازمان محیط زیست، استقبال مناسبی در برابر یک پیشنهاد مناسب به عمل می آورند و آن را از تمامی جنبه ها حمایت می کنند اما زمانی که پیشنهاد برای طی مراحل قانونی و اداری خود وارد سازمان می شود، در فرآیند اداری به بن بست های عجیب و غریبی برمی خورد و با یک سد بوروکراتیک رو به رو می شود.

یکی دیگر از مشکل های پیش روی موسسه ی حیات وحش میراث پارسیان فعالیت معدن کاران به عنوان یکی از تهدیدهای عمده ی محیط زیست است.

به گفته مدیرعامل این موسسه در پایان کار دولت قبلی مصوبه یی از طرف دولت مبنی بر اجازه ی کار به معدن کاران در مناطق حفاظت شده، به مجلس پیشنهاد شد که خوشبختانه با تلاش های این موسسه و گروه های دیگر، کمیسیون تطبیق آن را خلاف قوانین کشور تشخیص و دستور به نقض آن داد. باید گفت سنگ اندازی گروه های دارای سود و منافع در مسایل محیط زیست یکی از بزرگترین مشکل ها در مسیر حفاظت است.

وی همچنین به مشکل هایی در هنگام ثبت سمن ها، مبنی بر اسم و نوع فعالیت آن ها اشاره کرد. به گفته ی سید امامی سمن ها در هنگام ثبت مجبور به ثبت نام با عنوان موسسه های غیر انتفاعی هستند و در این صورت مجبور به پرداخت مالیات می شوند در حالی که اگر با عنوان سمن ها ثبت و فعالیت کنند، مالیاتی برای آن ها در نظرگرفته نخواهد شد.

دلارام عشایری کارشناس محیط زیست نیز در بخشی از گفته های خود در خصوص طرح حفاظت از دلفین در جزیره ی هنگام به گسترش بدون برنامه ریزی و فرهنگ سازی در حوزه ی گردشگری این منطقه اشاره کرد و گفت: در سال های آینده باید منتظر گردشگری بدون برنامه ریزی و بی ساز و کاری باشیم که به مشکلات ما اضافه خواهد شد.

عشایری افزود: در سال های اخیر تلاش فراوانی برای گسترش گردشگری در جزایر هنگام و قشم صورت گرفت اما به دنبال گسترش بی رویه و بدون برنامه و قانون گردشگران در این مناطقه، مشکلاتی برای حیات وحش این منطقه پیدا شد. زیرا قایقرانان برای پرداختن به یکی از جاذبه های گردشگری در این جزیره و تماشای دلفین ها از فاصله یی نزدیک، با قایق های خود سبب ضربه زدن به سر و بدن دلفین ها می شوند و ما زخمی شدن دلفین ها را شاهد هستیم.

*** چشم انداز پیش رو

مسوولان موسسه ی حیات وحش میراث پارسیان نسبت به رویکرد مثبت دولت یازدهم در خصوص گسترش فعالیت سازمان های مردم نهاد و بخصوص توجه ویژه ی سازمان محیط زیست به مسایل حیات وحش کشور، ابراز امیدواری کردند و معتقدند فضای سیاسی کنونی، فضای مساعدی برای گسترش فعالیت سمن ها است و از آن ها به عنوان یکی از بخش های مهم جامعه ی مدنی حمایت و استقبال می شود.

این در حالی است که به گفته ی فعالان این حوزه برقراری ارتباط میان مردم بومی به عنوان مهترین رکن حفاظت از حیات وحش با فعالان سمن ها بسیار ساده تر از برقراری ارتباط با مسوولان و ارگان های دولتی است و اعتماد در میان جوامع محلی نسبت به سازمان های مردم نهاد بیشتر است.

همچنین به گفته ی مدیر عامل موسسه ی میراث پارسیان بسیج افکار عمومی و توجه مسوولان دولتی، دو شرطی است که در صورت تحقق، سبب می شود محیط زیست ایران در مدت کوتاهی به استانداردهای بین المللی نزدیک شود.

*از: فرشته ذبیحیان (گروه پژوهش های خبری)سخن از دارایی های ایران در بخش های زیست محیطی و طبیعی هیچ وقت کم نخواهد بود و در این زمینه هرچه بگوییم، کم گفته ایم و هنوز بسیار مانده است تا هم ایرانیان و هم جهانیان، گنج های پنهان این پهنه ی زیبا را بدانند و بشناسند. منابع طبیعی سرشار، تنوع گونه های گیاهی و جانوری، وجود گونه های بومی حیوانات که تنها در ایران یافت و به اصطلاح «اندمیک» (endemic) نامیده می شود، گوشه یی از ثروت های ایرانیان محسوب می شود که همانند ارث، از نسلی به نسل دیگر منتقل می شود.

حفاظت از محیط زیست گیاهی و جانوری در ایران نیز همانند دیگر کشورها به عهده ی سازمان های محیط زیست است؛ با این تفاوت که فعالیت سازمان های مردم نهاد (سمن ها) در زمینه ی حفظ محیط زیست و گونه های جانوری و گیاهی در کشورهای دیگر بسیار پررنگ تر از ایران است.

به طور کل فلسفه وجودی سمن ها، مشارکت مردم در امور مربوط به خودشان است تا با همیاری یکدیگر مسایل مختلف اجتماعی را حل کنند. خوشبختانه فعالیت سمن ها چند سالی است در ایران آغاز شده اما به دلایل مختلف از جمله نگاه امنیتی دولت پیشین، فعالیت آن ها با فراز و نشیب هایی همراه بوده است.

روی کارآمدن دولت تدبیر و امید دریچه یی به گسترش و حمایت فعالیت های سمن ها گشود تا نه تنها راه برای فعالان این عرصه هموار شود بلکه نهادهای مردمی و فعالیت های اجتماعی گسترش پیدا کنند و در نتیجه مردم هم در حفظ محیط طبیعی و اجتماعی خود سهیم شوند.

اهمیت حفظ محیط زیست طبیعی بر هیچ کس پوشیده نیست. به همین مناسبت گروه پژوهش های خبری ایرنا به سراغ یکی از سمن های فعال در عرصه ی حفظ گونه های جانوری و حیات وحش ایران با هدف معرفی و آشنایی با ساز و کار فعالیت سمن ها رفته است.

در همین ارتباط «کاووس سید امامی» مدیر عامل این موسسه و عضو هیات علمی دانشگاه امام صادق (ع) و «دلارام عشایری» کارشناس محیط زیست و مسوول طرح های اجرایی حفاظت، ما را در این گفت و گو همراهی کردند.

موسسه ی حیات وحش میراث پارسیان به عنوان یکی از سازمان های مردم نهاد فعال در عرصه ی حفظ محیط زیست کشور، می کوشد تا با همکاری مردم و مسوولان به حفظ طبیعت و حیات وحش ایران کمک کند و مانع نابودی جانوران منحصر به فرد و بومی ایران شود و در نهایت نیز گنجینه ی عظیم محیط زیست ایران را به دست نسل های آینده برسد و آن ها هم در منفعت آن شریک شوند و از منابع طبیعی ایران سود برند.

*** سازو کار موسسه

موسسه ی حیات وحش میراث پارسیان رسالت خود، در امر حفاظت از محیط زیست را از سال ۱۳۸۷ با ثبت رسمی آغاز کرد. میراث پارسیان به عنوان موسسه ی غیرتجاری عام المنفعه در چارچوب قوانین جمهوری اسلامی ایران، مجوز دریافت کرد.

میراث پارسیان به عنوان یک موسسه ی غیر انتفاعی و از طریق کمک های مردم دوستانه اداره می شود و به دنبال کسب سود تجاری در فعالیت ها و طرح های خود نیست و تنها بر مساله ی حفاظت از محیط زیست به عنوان رسالت و سودآور عمومی (عام المنفعه) می نگرد.

به گفته ی مدیر عامل حیات وحش میراث پارسیان این موسسه از سه دسته ی کمک های مردم سود می برد: اولی کمک های مالی اندک مردم و دوستداران محیط زیست و دیگری ارتباط با برخی شرکت های خصوصی و علاقه مند به فعالیت در امور زیست محیطی است. این شرکت ها ماهیانه مبلغی را برای اجرای طرح ها به این موسسه پرداخت می کنند که به گفته ی مدیر عامل موسسه هر یک به تنهایی مبلغ قابل توجهی نیست اما زمانی که در کنار یکدیگر قرار می گیرند، به منبع مالی مهمی برای اجرای طرح های حفاظتی تبدیل می شوند. سومین راهِ کمک به این موسسه نیز کمک های مالی مشخصی است که از طریق مراسم خاصی نظیر حراجی ها دریافت می شود. سید امامی در مثالی از این نوع کمک ها به کمک «پرویز تناولی» مجسمه ساز مشهور ایرانی اشاره کرد. تناولی در اقدامی، چندین مجسمه ی خود را به این موسسه اهدا کرد و حیات وحش میراث پارسیان، مجسمه های این هنرمند برجسته ی کشور را به نفع خود به فروش رسانده است.

سید امامی در خصوص اعضای فعال در این موسسه نیز توضیحاتی به پژوهشگر ایرنا ارایه داد و گفت: در این موسسه سه نوع عضویت وجود دارد؛ عضویت های دایمی که شامل حال اعضای هیات امنا و کسانی است که به صورت داوطلبانه کار می کنند. دسته ی دوم اعضای استخدام شده و حقوق بگیر در این موسسه هستند که شامل متخصصان و پژوهشگران است و دسته ی سوم نیز داوطلبان گاه و بی گاهی است که تعداد آن ها بسیار زیاد است و نسبت به فعالیت ها با موسسه همکاری داوطلبانه دارند.

*** هدف: حفظ تنوع زیست محیطی

داشتن هدف یکی از مولفه های اصلی حرکت در هر مسیر است. همیشه اولین گام ها پس از دغدغه ها و طرح مساله ها شکل می گیرد. اعضای هیات امنای موسسه ی حیات وحش پارسیان هم به سبب همین دغدغه ها در خصوص حفظ حیات وحش و وضعیت بحرانی آن گردهم آمدند و حاصل این گردهمایی، تعریف و شکل گیری اهدافی بود که به مدت ۵ سال است، تمامی اعضای این موسسه با همیاری و تلاش، به دنبال دستیابی به آن ها هستند.

مدیر عامل موسسه ی حیات وحش میراث پارسیان در تشریح اهداف این موسسه به گروه پژوهش های خبری ایرنا گفت: این موسسه با هدف کار تخصصی و تمرکز بر تنوع زیستی و حیات وحش تاسیس شده است. به همین دلیل از ابتدا به سراغ عده یی از متخصصان این حوزه رفتیم و از افراد دارای تحصیلات تخصصی با سابقه ی پژوهشی در امور مربوط به حیات وحش، دعوت به همکاری کردیم.

به گفته ی سید امامی فعالیت های این موسسه به سه بخش پژوهشی، آموزشی و حفاظتی تقسیم می شود؛ به گفته ی وی، بُعد نخست فعالیت ها، به آموزش در سطح عمومی، از طریق ارتقای آگاهی بوسیله ی تهیه ی فیلم های کوتاه تبلیغاتی ِراجع به اهمیت حیات وحش اختصاص یافته است و بُعد دوم نیز شامل آموزش کودکان و نوجوانان به عنوان نسل آینده است. در این میان جوامع محلی نیز به عنوان مهمترین گروه ها، هدف بعدی در فعالیت های آموزشی هستند؛ زیرا این افراد به طور مستقیم با مناطق طبیعی و حیات وحش ایران در ارتباطند. سیدامامی نگاه این موسسه را «اجتماع بنیاد» و مردم محلی را به عنوان صاحبان اصلی سود مناطق طبیعی و نیز حافظان اصلی شان می داند.

رایزنی با سازمان صدا و سیما برای انجام فعالیت های بیشتر در راستای حفظ حیات وحش، تهیه و نصب تابلوهای تبلیغاتی در اماکن عمومی و همکاری با مدارس برای آموزش به کودکان و نوجوانان، تلاش برای طرح مساله حیات وحش و حفاظت از آن در کتاب های درسی و برگزاری کارگاه های آموزشی از دیگر فعالیت های صورت گرفته در حوزه ی آموزشی موسسه ی حیات وحش میراث پارسیان بوده است.

سومین بخش فعالیت های این موسسه نیز در امور حفاظتی مناطق خلاصه می شود که دارای دو بعد فیزیکی و مشاوره ای است. در این بخش، میراث پارسیان دغدغه یی دارد که شاید کمتر کسی به آن توجه کند. این موسسه به دنبال آن است تا مبادا قوچ و میشی در ارتفاعات بالادست آب و علوفه برای خوردن نداشته باشد و مجبور به حضور در نواحی پایین دست و مسکونی شود و در نهایت جلوی دید انسان های ساکن در منطقه بیاید. بنابراین احداث آبشخور یا ترمیم چشمه های آب به کمک محیط بانان برای حفظ گونه های جانوری، یکی از اقدام های حفاظتی این موسسه محسوب می شود.

خدمات مشاوره یی موسسه نیز به ارایه ی مشاوره های رایگان، مطابق با آخرین پیشرفت ها و تجربه های روز دنیا به مسوولان حفاظت سازمان محیط زیست اطلاق می شود.

بنا بر اظهارات مسوولان این موسسه، تمامی فعالیت ها و طرح های اجرایی در این سازمان مردم نهاد دارای مجوز از سازمان محیط زیست است و حیات وحش میراث پارسیان توانسته رابطه ی خوبی میان یک ارگان دولتی و غیردولتی برقرار کند.

*** مناطق طبیعی زیر چتر حفاظتی طرح های میراث پارسیان

ایران به دلیل وسعت زیاد، دارای مناطق طبیعی و زیستگاه های حیات وحش گسترده یی است که امر کنترل و پوشش حفاظتی را دشوار می سازد. به طور کلی ۱۰ درصد از خاک ایران زیر پوشش سازمان های دولتی مانند سازمان منابع طبیعی است. از همین جهت لازمه و جای خالی حضور سمن های فعال در امر حفاظت از محیط زیست و حیات وحش جانوری و گیاهی کشور، به خوبی احساس می شود. زیرا با اجرایی شدن یکی از مهمترین اهداف این سازمان های مردمی که همانا مشارکت جوامع محلی است، مردم بومی نیز وارد امر حفاظت می شوند و خاک های بیشتری از سرزمین ایران زیر چتر حفاظت قرار خواهند گرفت.

اجرای طرح های متعدد حفاظتی در مناطق حفاظت شده مانند توران، گلستان، ورجین و … در نقاط مختلف کشور مهمترین بخش از فعالیت های موسسه ی حیات وحش میراث پارسیان است.

حفاظت از یوزپلنگ آسیایی در ذخیره گاه زیستکده ی توران، حفاظت از پلنگ ایرانی در پارک ملی گلستان، حفاظت از دلفین های آب های اطراف جزیره ی هنگام، حفاظت از قوچ و میش لارستان و بررسی وضعیت بوم شناسی و تعارض های خرس سیاه آسیایی از طرح های در دست این موسسه است.

سید امامی در خصوص نخستین طرح های اجرا شده از طرف این موسسه، به نصب آبشخور در مناطق بالادست و تامین علوفه ی زمستان در منطقه ی حفاظت شده ی قوچ و میشِ ورجین در نزدیکی تهران اشاره کرد و طرح حفاظت از پلنگ ایرانی در پارک ملی گلستان را از مهمترین طرح های این موسسه دانست.

بنا بر اظهارات وی، موسسه ی حیات وحش میراث پارسیان برای نخستین بار در این طرح، تحقیقات جامعی در خصوص پلنگ ها به وسیله ی نصب دوربین های پیشرفته و خودکار، انجام و پژوهش جامعی در خصوص تمام تهدیدات و مشکلات موجود بر سر راه بقای پلنگ ایرانی صورت داد. مسایلی نظیر طعمه، شکار غیرمجاز، تعارض پلنگ با مردم محلی از طریق حمله به گله ها، و … از مشکلات شناسایی شده از طرف این موسسه در بقای پلنگ است.

دلارام عشایری نیز به عنوان کارشناس طرح های اجرایی موسسه ی میراث پارسیان در گفت و گو با گروه پژوهش های خبری ایرنا از نتایج و اقدام های طرح حفاظت از یوز ایرانی در منطقه ی توران سخن گفت.

به گفته ی عشایری پایش جمعیتی و شناسایی کمترین تعداد یوز در طول مدت اجرای طرح در این منطقه صورت گرفته است و در کنار آن اطلاعات جانبی دیگری درباره ی دیگر گونه های جانوری ساکن در منطقه مانند کفتارها نیز حاصل آمده است.

وی همچنین با اشاره به مشکل های منطقه ی حفاظت شده ی توران گفت: توران زیستگاهی است که از نظر وسعت و تنوع گیاهی و جانوری بسیار مهم است. گونه های جانوری توران مانند یوزپلنگ ایرانی، گورخر آسیایی، زاغ بور و بسیاری دیگر از جانوران، بسیار خاص و در معرض انقراض هستند. این منطقه دارای چالش های مختلفی مانند دامداری، شکار غیرمجاز، عبور و مرور قاچاقچیان در قسمت های کویری و چرای بی رویه ی شترها است که سبب شده است تعداد گونه های در حال انقراض زیاد شود و حتی مشاهدات روزانه گونه های جانوری در این منطقه به شدت کاهش یابد.

عشایری ضمن اشاره به برقراری ارتباط با جوامع محلی و مشارکت آن ها در امر حفاظت نیز افزود: در کنار این طرح با جوامع محلی هم روابط منطقه یی داشتیم و جلسه هایی را برای آموزش با ترفندهای خاص ترتیب داده ایم. در این جلسه ها سعی موسسه بر این بود تا تعارض میان حیات وحش و دامداری در مناطق بومی و حفاظت شده به کمترین میزان خود برسد و در ضمن موضوع های دو سویه با هدف «برد-برد» مطرح شود. زیرا ما به دنبال این هستیم که هم دامدار کشورمان به عنوان یک تولیدکننده ضرر را شاهد باشد و هم حیات وحش کمترین میزان آسیب را ببیند. در این بخش آموزش از سطوح آگاهی فراتر رفته به مرحله ی عملگرایی می رود. به این صورت که مردم در امر حفاظت شریک می شوند.

طرح حفاظت از دلفین های جزیره ی هنگام نیز از دیگر طرح های در دست این موسسه است که سعی در آموزش به صیادان و راهنمایان تورها دارد تا در جریان فرآیند گردشگری آسیبی به دلفین ها نرسد.

*** چالش های پیش رو

تخریب هر چیزی آسان است اما ساختن آن نیازمند زمان طولانی است که گاهی ممکن است حتی شبیه روز نخست نشود. کارشناسان حفظ محیط زیست نیز به این اعتقادند که تخریب محیط زیست گیاهی و جانوری نیازمند سال ها تلاش فراوان است تا به مانند آنچه در ابتدا بود تبدیل شود. از سویی دیگر فعالیت های نوپا نیز در ابتدای راه با مشکل هایی رو به رو می شوند که رفع آن ها نیز نیازمند زمان و همکاری ارگان ها و سازمان های مختلف است.

قدمت فعالیت سازمان های مردم نهاد در ایران به بیش از ۱۵ سال نمی رسد و این در حالی است که در طول این سال ها این نهادها به دلیل نوع نگرش حاکم بر دولت ها، مسیر عادی رشد و گسترش را طی نکرده اند و تنها به صورت سازمان های مردم نهاد سنتی مانند انجمن های خیریه و واحدهای خانوادگی اداره می شدند.

سازمان های مردم نهادِ فعال در حوزه ی محیط زیست هم سابقه ی قدیمی ندارند. کاووس سیدامامی در همین ارتباط به تشریح مشکلات پیش روی فعالیت سمن ها در ایران و چالش های بر سر راه موسسه ی میراث پارسیان پرداخت و گفت: از ابتدا سه مشکل اساسی بر سر راه سازمان های مردم نهاد وجود داشته است؛ یکی از آن ها تشریفات قانونی در ثبت و فعالیت سمن ها است که در برخی دوره ها، به دلیل رویکردهای متفاوت در هر دولت، تسهیلات برای فعالیت سمن ها کم و زیاد می شود. در زمان حاضر نیز به ظاهر، تسهیلات بهتر شده اما مشکلات بر سر جای خود باقی است.

سیدامامی در بیان دیگر مسایل سدِ راه فعالیت های اجتماعی سمن ها افزود: فعالیت های گروهی و جمعی در ایران دارای پیشینه ی قوی نیست و بسیاری از امور سودمند و عام المنفعه در جامعه با ابتکار شخصی اداره می شود؛ به این صورت که خیّری پیدا و مالی را وقف کاری می کند. اما اینکه عده یی برای انجام کار گروهی گردهم آیند سابقه ی زیادی ندارد. به همین دلیل جمع کردن آن ها حول محور مشخص و صرف انرژی و وقت، کار ساده یی نیست. مشکل سوم نیز تامین منابع مالی در سازمان های مردم نهاد است که موسسه ی ما نیز با این مشکل رو به رو است.

به گفته ی امامی جلب نظر مردم و دریافت کمک های مالی از آن ها برای هدف غیرملموسی نظیر حفظ محیط زیست کار بسیار دشواری است.

وی دیوان سالاری (بوروکراسی) را از دیگر موانع موجود بر سر راه طرح های این موسسه دانست و گفت: برای انجام هر طرحی در ایران همانند امور دیگر باید مراحل رسمی و اداری را پیش ببریم اما در پیشبرد مراحل رسمی یکی از بزرگترین مشکلاتی که با آن رو به رو شدیم مشکل کاغذبازی اداری و بوروکراسی است. مسوولان رده بالا در سازمان محیط زیست، استقبال مناسبی در برابر یک پیشنهاد مناسب به عمل می آورند و آن را از تمامی جنبه ها حمایت می کنند اما زمانی که پیشنهاد برای طی مراحل قانونی و اداری خود وارد سازمان می شود، در فرآیند اداری به بن بست های عجیب و غریبی برمی خورد و با یک سد بوروکراتیک رو به رو می شود.

یکی دیگر از مشکل های پیش روی موسسه ی حیات وحش میراث پارسیان فعالیت معدن کاران به عنوان یکی از تهدیدهای عمده ی محیط زیست است.

به گفته مدیرعامل این موسسه در پایان کار دولت قبلی مصوبه یی از طرف دولت مبنی بر اجازه ی کار به معدن کاران در مناطق حفاظت شده، به مجلس پیشنهاد شد که خوشبختانه با تلاش های این موسسه و گروه های دیگر، کمیسیون تطبیق آن را خلاف قوانین کشور تشخیص و دستور به نقض آن داد. باید گفت سنگ اندازی گروه های دارای سود و منافع در مسایل محیط زیست یکی از بزرگترین مشکل ها در مسیر حفاظت است.

وی همچنین به مشکل هایی در هنگام ثبت سمن ها، مبنی بر اسم و نوع فعالیت آن ها اشاره کرد. به گفته ی سید امامی سمن ها در هنگام ثبت مجبور به ثبت نام با عنوان موسسه های غیر انتفاعی هستند و در این صورت مجبور به پرداخت مالیات می شوند در حالی که اگر با عنوان سمن ها ثبت و فعالیت کنند، مالیاتی برای آن ها در نظرگرفته نخواهد شد.

دلارام عشایری کارشناس محیط زیست نیز در بخشی از گفته های خود در خصوص طرح حفاظت از دلفین در جزیره ی هنگام به گسترش بدون برنامه ریزی و فرهنگ سازی در حوزه ی گردشگری این منطقه اشاره کرد و گفت: در سال های آینده باید منتظر گردشگری بدون برنامه ریزی و بی ساز و کاری باشیم که به مشکلات ما اضافه خواهد شد.

عشایری افزود: در سال های اخیر تلاش فراوانی برای گسترش گردشگری در جزایر هنگام و قشم صورت گرفت اما به دنبال گسترش بی رویه و بدون برنامه و قانون گردشگران در این مناطقه، مشکلاتی برای حیات وحش این منطقه پیدا شد. زیرا قایقرانان برای پرداختن به یکی از جاذبه های گردشگری در این جزیره و تماشای دلفین ها از فاصله یی نزدیک، با قایق های خود سبب ضربه زدن به سر و بدن دلفین ها می شوند و ما زخمی شدن دلفین ها را شاهد هستیم.

*** چشم انداز پیش رو

مسوولان موسسه ی حیات وحش میراث پارسیان نسبت به رویکرد مثبت دولت یازدهم در خصوص گسترش فعالیت سازمان های مردم نهاد و بخصوص توجه ویژه ی سازمان محیط زیست به مسایل حیات وحش کشور، ابراز امیدواری کردند و معتقدند فضای سیاسی کنونی، فضای مساعدی برای گسترش فعالیت سمن ها است و از آن ها به عنوان یکی از بخش های مهم جامعه ی مدنی حمایت و استقبال می شود.

این در حالی است که به گفته ی فعالان این حوزه برقراری ارتباط میان مردم بومی به عنوان مهترین رکن حفاظت از حیات وحش با فعالان سمن ها بسیار ساده تر از برقراری ارتباط با مسوولان و ارگان های دولتی است و اعتماد در میان جوامع محلی نسبت به سازمان های مردم نهاد بیشتر است.

همچنین به گفته ی مدیر عامل موسسه ی میراث پارسیان بسیج افکار عمومی و توجه مسوولان دولتی، دو شرطی است که در صورت تحقق، سبب می شود محیط زیست ایران در مدت کوتاهی به استانداردهای بین المللی نزدیک شود.

*از: فرشته ذبیحیان (گروه پژوهش های خبری)

Share This: